Vitet 1966–1968 shënuan diskutime brenda udhëheqjes komuniste serbe, përfshirë Dobrivoje Bobi Radosavleviqin dhe reformistët si Marko Nikeziq e Latinka Peroviq, për avancimin e statusit të Kosovës në republikë brenda Federatës Jugosllave. Kjo ide u shtrua edhe në aktivet politike të Kosovës, ku Fadil Hoxha drejtonte Komisionin e diskutimeve kushtetuese. Megjithëse fillimisht legjitime, kërkesa për republikë u refuzua nga Tito.
Në vitin 1981, ideja e Kosovës si republikë u kriminalizua pas demonstratave, duke çuar në dënime drakonike dhe represion. Ky transformim i një çështjeje politike legjitime në vepër kriminale brenda 13 vjetësh mbetet një mister historik. Në ndryshim nga viti 1968, viti 1981 nuk kishte një debat kushtetues në vazhdim, por Serbia, përmes “Librit të Kaltër”, kërkonte ndryshime kushtetuese për të kontestuar shtetësinë e Kosovës.
Demonstratat e vitit 1981 nxorën sërish kërkesën për republikë, por kësaj radhe u ndoqën nga një fushatë represioni që shkallëzoi në përndjekje kolektive. Serbia më pas imponoi ndryshimet kushtetuese, duke pezulluar institucionet autonome. Minatorët e Trepçës dhe qindra mijëra qytetarë u ngritën për të mbrojtur rendin kushtetues të ndërtuar mes viteve 1966–1974. Më 2 korrik 1990, delegatët e Kuvendit të Kosovës, nën represion, miratuan Deklaratën për mëvetësinë e Republikës së Kosovës, pas Rezolutës së Bujanit të vitit 1944, si shprehje e rëndësishme e vullnetit politik.
Osman Osmani, një nga anëtarët e organizatës që mori përgjegjësinë për demonstratat e vitit 1981, thekson nevojën për një debat të gjerë me pjesëmarrës nga të gjitha rrymat, përfshirë veprimtarë ilegalë, ish-drejtues institucionalë, studentë, gazetarë, studiues dhe dëshmitarë. Ky debat, duke u bazuar te fakte dhe dëshmi, do të ndihmonte në plotësimin e mozaikut historik dhe sqarimin e dilemave. Ai beson se një ballafaqim i ndershëm i fakteve do të shërbente jo vetëm historisë, por edhe pajtimit me të kaluarën dhe ndërtimit të një kulture të re dialogu mes shqiptarëve.