Libri “The Albanian Files”, i redaktuar nga Anneke Abhelakh dhe botuar nga Lars Müller Publishers, analizoi transformimin arkitekturor të Shqipërisë, duke sugjeruar se kryeministri Edi Rama vepron si 'kumbari' me kontroll të plotë mbi vendin. Ky analizë del në pah ndërsa protestat qytetare kundërshtojnë zhvillimet urbane.
Botimi prej 800 faqesh, që përmban 523 projekte arkitekturore me gjashtëdhjetë studio ndërkombëtare, tregon një transformim të thellë të territorit shqiptar. Megjithatë, autorja Abhelakh thekson se është e pamundur të ndash arkitekturën nga pushteti në këtë kontekst, duke nënkuptuar se ndërtimet shërbejnë për të përfaqësuar ambicien e qeverisë.
Arkitektët ndërkombëtarë, shumë prej të cilëve fitues çmimesh, kanë ardhur në Shqipëri përmes kontakteve personale me kryeministrin, jo me konkurse publike apo procedura transparente. Kjo praktikë zhvendos planifikimin urban nga dimensioni demokratik në atë privat, duke zëvendësuar instrumentet e transparencës administrative me marrëdhënie personale.
Një pasojë e këtij modeli është përjashtimi pothuajse i plotë i arkitektëve shqiptarë. Në asnjë nga 523 projektet e përfshira në libër nuk figuron autor vendas. Kryeministri e përkufizon Shqipërinë si “shkollën më të madhe të arkitekturës në ajër të hapur”, por kritikët argumentojnë se kjo kufizon brezat e rinj vetëm në rolin e bashkëpunëtorëve.
“The Albanian Files” dokumenton një fokus tek kullat shumëfunksionale, komplekset rezidenciale luksoze dhe resorteve turistike, ndërsa ndërhyrjet për hapësirat publike dhe infrastrukturën sociale mbeten në plan të dytë. Ky zhvillim ndodh ndërkohë që vendi përballet me mungesë banesash sociale, infrastrukturë të pamjaftueshme dhe shërbime thelbësore të paarritshme në shumë zona.
Ndryshimet ligjore, si Ligji i ri për Zonat e Mbrojtura dhe Ligji për Investimet Strategjike, kanë lehtësuar këto ndërhyrje, duke lejuar projekte turistike në parqe kombëtare dhe zona bregdetare të mbrojtura. Një shembull i diskutueshëm është megaprojekti i Jared Kushner dhe Ivanka Trump për resorte luksoze në ekosisteme të brishta si laguna e Nartës.
Protestat e fundit shprehin pakënaqësinë ndaj këtij modeli zhvillimi, duke kërkuar të drejtën demokratike për të marrë pjesë në vendimet që transformojnë vendin. Mobilizimi pasqyron zhgënjimin e një brezi të ri ndaj pabarazive ekonomike dhe korrupsionit sistemik, pavarësisht rritjes së PBB-së nga ndërtimi dhe turizmi.