Ekspertë të energjisë dhe përfaqësues të organizatave mjedisore sugjerojnë se Kosova duhet të kalojë nga mbështetja e theksuar te qymyri drejt një portofoli energjetik më të larmishëm. Kjo përfshin investime në energjinë e erës, diellit dhe gazin natyror të lëngshëm (LNG), ndërsa rehabilitimi i termocentraleve ekzistuese mbetet i domosdoshëm për stabilitet afatshkurtër, por jo zgjidhje afatgjatë.
Strategjia Energjetike e Kosovës 2022-2031 parashikon ndërtimin e 600 megavateve kapacitete nga era dhe po aq nga energjia diellore, si dhe sisteme të ruajtjes së energjisë me bateri. Zana Beqiri nga Shoqata për Përgjegjësi Mjedisore dhe Sociale (ESRA) thekson nevojën për të ndjekur modelin e Bashkimit Evropian në diversifikim.
Profesor Adhurim Haxhimusa nga Universiteti Zviceran i Shkencave të Aplikuara vë në dukje se përveç kapaciteteve të reja, vendi duhet të krijojë një treg energjie funksional me politika të qarta për investitorët. Ai propozon taksën e karbonit dhe planifikimin hapësinor për të nxitur investimet private në burime të ripërtëritshme.
Ish-ministri i Energjisë, Ethem Çeku, sugjeron ndërtimin e një blloku të ri termocentrali me qymyr (500 MW ose dy blloqe 250 MW) sipas parametrave të BE-së, duke pasur parasysh rezervat e Kosovës. Megjithatë, ekspertët theksojnë se ndotja nga termocentralet ekzistuese mbetet shqetësuese. Raporti Vjetor për Gjendjen e Ajrit 2025 i Agjencisë për Mbrojtjen e Mjedisit të Kosovës (AMMK) tregon se emetimet e pluhurit nga “Kosova A” dhe “Kosova B” tejkalojnë rreth tri herë kufijtë e lejuar. Kjo ndotje lidhet me rreth 760 vdekje të parakohshme çdo vit, sipas Bankës Botërore.
Qeveria e Kosovës ka përfshirë modernizimin e “Kosovës A” dhe “Kosovës B” në strategjinë energjetike, me një projekt prej 56.5 milionë eurosh për “Kosovën B” që pritet të përfundojë në 2025-2026. Ky projekt synon rritjen e efikasitetit dhe uljen e ndotjes, por ekspertët shprehin skepticizëm se ai do të zgjidhë problemin rrënjësisht. Haxhimusa vlerëson zëvendësimin e elektrofiltrave në Bllokun B1 të “Kosovës B” si investim të rëndësishëm, duke parashikuar ulje të emetimeve të pluhurit me mbi 90 për qind, por vëren se Blloku B2 ende operon me teknologji të vjetër. Termocentrali “Kosova A” mbetet një sfidë më e madhe, pasi njësitë e tij janë mbi pesë dekada të vjetra.
Gazi natyror i lëngshëm amerikan (LNG) konsiderohet një alternativë realiste tranzitore. Ministrja në detyrë e Ekonomisë, Artane Rizvanolli, ka deklaruar se Kosova nuk është kundër LNG-së amerikane, por nuk ka marrë ende një vendim për t'u bashkuar me projektet rajonale. Haxhimusa argumenton se centralet me gaz mund të balancojnë prodhimin nga burimet e ripërtëritshme dhe shkaktojnë më pak dëme mjedisore.
Ekspertët bien dakord se rehabilitimi i thellë i termocentraleve kërkon ndaljen e blloqeve, analizë teknike dhe investime të konsiderueshme, gjë që nuk mund të realizohet pa ndërprerje të planifikuara të prodhimit. Kosova duhet të planifikojë paraprakisht importet e energjisë për të garantuar furnizim të qëndrueshëm gjatë këtij procesi.